Dum la Internacia Tago de Homaj Rajtoj, la 10-an de decembro 2025, juna denaska esperantistino Elena Trapani partoprenis forumon pri homaj rajtoj. La forumo estis organizita de la Konsilio de Eŭropo en Budapeŝto, en la Eŭropa Centro por la Junularo. 

Okaze de la solena legado de la Universala Deklaracio de Homaj Rajtoj en pluraj lingvoj, Elena voĉlegis la tekston en Esperanto, donante klaran voĉon kaj dignan prezenton al nia lingvo ĉe internacia instanco. Ŝi atentigis pri la rolo de lingva diverseco inter la junularo por la defendado de homaj rajtoj kaj interkultura dialogo. Ŝian kontribuon varme bonvenigis la partoprenantoj. 
 
“Estis grandega plezuro partopreni en la forumo kaj kontribui. La partoprenantoj estis poste ege interesataj. ‘Ĉu Esperanto fakte estas lingvo? Kiel vi lernis tion? Ĉu oni ankoraŭ parolas ĝin?’ – mi ricevis amason da demandoj!” – rakontas Elena.

Elena, kiu estas membro de UEA kaj TEJO (Universala Esperanto-Asocio kaj Tutmonda Esperantista Junulara Organizo), iris al la forumo por reprezenti la skoltojn – sed ŝi lerte trovis manieron ligi sian agadon ankaŭ al Esperanto.

Josette Ducloyer

La supra artikolo unue aperis en revuo Esperanto 1409(2) februaro 2026, p. 41. Ĝi estas iom redaktita por la legantoj de uea.facila.
 

Alexandra naskiĝis en Francio en 1868. Ŝiaj gepatroj estis liber-pensuloj. La familio transloĝiĝis al Belgio kiam ŝi estis kvar-jara. Kiel junulino ŝi multe vojaĝis en Eŭropo. Ĉe la muzeo Guimet en Parizo ŝi ekinteresiĝis pri la aziaj artoj kaj kulturoj. Kiam ŝi havis 21 jarojn, ŝi konvertiĝis al budhismo.

En Parizo ŝi studis Sanskriton kaj la tibetan lingvon, kaj poste en Bruselo ŝi studis muzikon kaj kantadon. En 1895 ŝi vojaĝis al la tiama Hindo-Ĉinio por fariĝi oper-kantistino ĉe la operejo de Hanojo, kaj efektive ŝi estis tie la ĉefa kantistino ĝis 1897.

Eblas diri, ke ŝi estas "feministo" en epoko, kiam virinoj ankoraŭ ne esperis havi la samajn rajtojn, kiujn havis viroj. Dum la jaroj 1897 ĝis 1900, ŝi kuraĝis vivi kun amanto, muzikisto, kun kiu ŝi tamen ne edziniĝis. Ŝi finfine edziniĝis en 1904 al la ĉefa inĝeniero de la tuniziaj fervojoj, Philippe Néel, kiam ŝi kantis ĉe la operejo de Tunizo. Ŝia edzo bone komprenis ŝian neordinaran karakteron, kaj ĝin akceptis.

Ŝi instruis en la pariza universitato Sorbonne, verkis artikolojn, kaj en 1911, ŝi, 43-jara, decidis forvojaĝi al Barato por studi budhismon. Ŝi diris al sia edzo, ke ŝi revenos post 19 monatoj, sed finfine ŝi revenis nur post 14 jaroj.

En Barato ŝi gastis en pluraj budhismaj monaĥejoj, kaj en unu el ili ŝi renkontis junan monaĥon, Aphur Yongden, kiu tiam havis 15 jarojn. Li gvidis ŝin dum ŝiaj esploroj, kaj poste en 1929 ŝi adoptis lin kiel filon. Kun Yongden ŝi multe vojaĝis kaj renkontis plurajn religiajn gvidantojn. Ili vizitis monaĥejojn, kaj ankaŭ pasigis iom da tempo en kaverno, kie ŝi profundiĝis en la budhismajn instruojn.

Ŝi decidis viziti Tibeton, kiu tiutempe estis lando malpermesata al eksterlandanoj. Ŝin gvidis Aphur Yongden. Ŝi vestis sin kiel almoz-petanton kaj kaŝe vivis du jarojn en Lasao, la ĉefurbo de Tibeto. Post du jaroj, oni malkovris, ke ŝi estas nek viro, nek aziano, nek almozpetanto ... ĉar ŝi regule lavis sin. Tial ŝi estis tro "pura" por esti vera almozpetanto!

Ŝi verkis interesajn librojn kaj artikolojn pri tiu lando, kiun neniu en Eŭropo konis. Ŝi multe korespondis kun sia edzo; kvankam ili preskaŭ neniam vivis kune, ili tenis bonajn amikajn rilatojn inter si. Dum 37 jaroj ili interŝanĝis leterojn ĝis lia morto en 1941. Tiuj leteroj sufiĉis por plenigi plurajn kofrojn.

En 1946 ŝi revenis al Francio kun sia adoptita filo, Aphur Yongden, sed en 1955 ankaŭ li mortis tre subite. Alexandra pluvivis kaj daŭrigis sian verkadon dum preskaŭ 14 jaroj, ĝis ŝi mem mortis 100-jara en 1969.

Renée Triolle

La suba artikolo estis prezentita kiel prelego en julio 2025 dum la Universala Kongreso en Burno (Brno). Ĝi estas mallongigita kaj simpligita por la legantoj de uea.facila.

Jen la nekredebla viv-historio de Dany Dattel, judo el Germanio. 

Li naskiĝis en Berlino, Germanio, en la jaro 1939. Dum tiu periodo en Germanio regis la nazioj. Dum la 1940-aj jaroj la nazioj komencis realigi la tiel nomatan “finan solvon”. Tio estis plano mortigi ĉiujn judojn. 

En 1943 la nazia polico forportis la familion Dattel el Berlino. La familio estis portita al la koncentrejo Aŭŝvico (Auschwitz), kie dum kvar jaroj pli ol miliono da homoj estis mortigitaj. La plejmulto de tiuj homoj estis judoj el la tuta Eŭropo, sed estis ankaŭ ciganoj, samseksemuloj, politikaj malliberuloj, milit-kaptitoj, kaj aliaj.

Je la alveno ĉe Aŭŝvico, la viroj kaj virinoj estis apartigitaj. Dany, tiam nur tri-jara, restis kun sia patrino, dum lia patro estis sendita al alia fako de la malliberejo. Dany neniam plu vidis sian patron, kiu estis mortigita en januaro 1945. 

Multaj el la judoj estis mortigitaj en gas-ĉambroj tuj post sia alveno, sed pro iu kaŭzo nekonata, Dany kaj lia patrino ne estis gasumitaj. Tamen ankaŭ ili multe suferis pro la teruraj kondiĉoj en la koncentrejo. Dum preskaŭ du jaroj Dany vivis kun sia patrino kaj kelk-cent aliaj kaptitaj virinoj en granda konstruaĵo. Dumtage lia patrino devis fari penajn laborojn laŭ la ordono de la nazioj, lasante sian malgrandan filon sola.

Komence de la jaro 1945 sovetaj soldatoj komencis alproksimiĝi al Aŭŝvico. Tial la nazioj ordonis al la kaptitoj marŝi kelkajn centojn da kilometroj al aliaj koncentrejoj. La kaptitoj ne havis taŭgajn vestaĵojn aŭ ŝuojn por tia marŝo en plena vintro, nek manĝaĵojn. Multaj estis tro malfortaj por marŝi sub tiaj kondiĉoj. Ili estis surloke mortigitaj de la naziaj soldatoj.

Dum la tiel nomata “morto-marŝo” tra la neĝo, Dany, nun kvin-jara, vidis multajn mortintojn. Lia patrino portis lin dum parto de la vojo. Post kelkaj tagoj da marŝado la nazioj ordonis, ke ĉiuj kaptitoj eniru trajnon kun malfermitaj vagonoj sen sidlokoj por esti veturigitaj al alia koncentrejo. La patrino timis ke Dany ne travivos tiun veturon en malfermita vagono dum neĝa vintro. Tial ŝi donis sian filon al nazia soldato kiu promesis zorgi pri eta Dany.

Tiel Dany perdis la kontakton al sia patrino. Li multe ploris kaj tre suferis pro tio. Iom poste la naziaj soldatoj kiuj gvidis la morto-marŝon, subite malaperis. Ili forkuris, ĉar ili timis esti kaptitaj de soldatoj de Soveta Unio, kiuj venis ĉiam pli proksimen. 

La kvin-jara Dany nun estis tute sola meze de granda grupo de kaptitoj, ie en la vintra arbaro en suda Pollando. En tiu grupo troviĝis kvin junaj virinoj el Ĉeĥio, ĉiuj fratinoj de la sama juda familio. Ili rimarkis, ke estas kvin-jara knabeto en la grupo, tute sola. La kvin fratinoj zorgis pri Dany, kaj portis lin dum la plua marŝado. Dum tagoj kaj semajnoj ili plu-marŝis ĝis sia hejmurbo: Burno en suda Ĉeĥio. 

Reveninte al Burno, la plej aĝa el la kvin fratinoj edziniĝis al sia mult-jara amiko. La paro komune zorgis pri eta Dany, kvazaŭ li estus ilia filo. Dany rapide lernis la ĉeĥan lingvon kaj forgesis la germanan. Por la unua fojo en sia vivo li ne vivis en danĝero. Dany sentis sin feliĉa en Burno. 

Sed tiu bela tempo daŭris nur du jarojn. Ankaŭ la vera patrino de Dany travivis la morto-marŝon kaj ŝi serĉis sian filon Dany per la helpo de la organizaĵo Ruĝa Kruco. Post du jaroj da serĉado ŝi eksciis, ke Dany vivas ĉe familio en Burno, kaj ŝi vojaĝis tien por preni sian filon. Dany, nun sep-jara, volis resti ĉe siaj “novaj” gepatroj en Burno, sed li devis foriri kun sia vera patrino reen al Berlino.

Lia patrino decidis translokiĝi al Israelo. Dany ŝatis la vivon en Israelo, sed lia patrino ne estis kontenta tie, kaj post malmultaj jaroj ŝi decidis reiri al Germanio. Tial Dany finis la lernejon en Germanio. 

Li volis fariĝi aktoro, sed lia patrino postulis, ke li studu por labori en banko. Kvankam komence Dany ne ŝatis tiun laboron, tamen li havis multe da sukceso kaj bone gajnis. Tamen, en la jaro 1974 la banko subite bankrotis. La ĉefo de Dany Dattel kulpigis lin pro la bankroto. Sekvis malfacilaj jaroj. Juĝistoj diskutis en juĝejo, ĉu Dany Dattel estas kulpa aŭ ne. Dum dek monatoj li restis en malliberejo. Tie li forte suferis kaj finfine malsaniĝis, ĉar tio memorigis lin pri lia tempo en Aŭŝvico. 

Pro lia malsano, la juĝistoj neniam findecidis, ĉu Dany Dattel kulpis pri la bankrotiĝo de la banko. Tamen li tre suferis pro la situacio, kaj poste dum jardekoj li ne plu kapablis labori. Nur en la jaro 2021 li finfine donis longan intervjuon pri sia vivo. 

En la jaro 2022 Dany vizitis la urbon Burno, la unuan fojon post 75 jaroj. Li retrovis la domon, en kiu li loĝis kun Priska kaj Pavel Bauer, liaj “novaj gepatroj”, en la jaroj 1945 ĝis 1947. Dum tiu vizito li iris al la granda juda tombejo de Burno – kaj tie li staris antaŭ la tombo de Priska kaj Pavel Bauer. Li metis ŝtonetojn sur la tombon, dirante: “Mi dankas vin pro la vivo, kiun vi donacis al mi post Aŭŝvico.”

Kelkajn monatojn poste, en februaro 2023, Dany Dattel mortis je la aĝo de 83 jaroj. 

Thomas Bormann

William Thomas Stead (1849-1912) estis homo vaste respektata pro siaj brilaj kapabloj, varmega spirito kaj senlaca preteco servadi aliajn homojn. Tion certe opiniis, kaj publike diris (sed en la angla lingvo) la donacintoj de memor-tabulo, kiun oni fiksis al muro apud la rivero Tamizo en Londono.

Luke McKernan - W.T. Stead, CC BY-SA 2.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=79179740

Nu, kiaj “kapabloj”?  Kiuj “donacintoj”? Kaj kial “apud Tamizo”? Por respondi tiujn demandojn necesas scii, ke Stead estis, laŭ profesio, frua esplor-raportisto pri sociaj problemoj, kaj ke li redaktadis kaj mem posedis sukcesajn gazetojn. La donacintoj estis sam-profesiuloj, kiuj post la morto de Stead ne volis permesi, ke oni lin tute forgesu. La memor-tabulon oni lokis tie, kie Tamizo fluas preter Fleet Street. Tiu strato estis tiutempe hejmo de la plej gravaj gazet-eldonejoj.

Stead ne nur esploris kaj raportis farojn misajn aŭ fiajn, sed ankaŭ aktive kampanjis kontraŭ ili. Unu el la fi-agoj, kiujn li esploris, estis “vendado” de junaj filoj aŭ filinoj fare de malriĉaj gepatroj. Riĉa “aĉetinto” tiel ekposedis infanon kiel sklavon, kiun li povis laŭvole misuzi, fizike kaj sekse. Stead mem aĉetis knabinon 13-jaraĝan, filinon de malriĉa kamentubisto. Lia celo neniel estis ŝin mistrakti, sed nur pruvi al gazet-legantoj, ke tiaj aferoj ja okazadas. Kvankam lia intenco estis bona, oni procesis kontraŭ Stead, kaj li devis pasigi tri monatojn en malliberejo.

Mankas tamen sur la memor-tabulo jena grava informo pri William Stead: ke li, en la komenco de la dudeka jarcento, eksciis pri Esperanto, entuziasmiĝis pri ĝi, kaj poste raportadis pri la lingvo kaj ĝia kreskanta movado per siaj propraj gazetoj. 

Stead estis unu el la pasaĝeroj sur la fama ŝipego Titanic, kiu pereis en la jaro 1912, pro trafo kontraŭ glaci-monto. Aliaj pasaĝeroj raportis poste, ke li agis tre kuraĝe, helpante virinojn kaj infanojn eniri la savboatojn. Li ankaŭ donis sian sav-jakon al alia pasaĝero. Finfine li mem dronis.

En januaro de la jaro 2012, cent jarojn post la pereo de Titanic, kunvenis apud la memor-tabulo pri Stead  kelk-deko da nuntempaj gazetistoj. Tie ili publike montris respekton por sia kolego antaŭlonge droninta, kaj poste en trinkejo ili tostis lian memoron. Partoprenis ankaŭ kelkaj invititoj, inter ili tri membroj de Londona Esperanto-Klubo (LEK), kiun Stead kunfondis en la jaro 1903. Li ne nur fondis la klubon, sed vigle kaj malavare subtenis ĝin. En lia oficejo okazis kunsidoj de klubaj oficuloj, kaj tie preparis klubajn dokumentojn lia sekretariino, Eliza Lawrence. Ŝi mem estis konvinkita esperantistino kaj posta honora vicprezidanto de LEK. Stead estis ĝia unua kasisto, kaj per propra mono certigis ĝian kapablon pluvivi. Tial ne nur gazetistoj sed ankaŭ esperantistoj havas kaŭzon lin danki, pro lia “senlaca preteco servi aliajn homojn”.  

Terry Page
 

Unu el la plej produktemaj verkistoj en Esperantujo estas aŭstraliano Trevor Steele, kiu verkis dudekon da originalaj romanoj kaj novelaroj en Esperanto. En La arto labori kune, festlibro por la 70-a datreveno de Humphrey Tonkin, aperas mallonga artikolo de Steele, en kiu li respondas la demandon “Kial vi verkas?” Ahmad Mamduhi simpligis kaj mallongigis tiun artikolon por la legantoj de uea.facila. 

Kiel mi komencis verki

Kiam mi estis juna, mi skribis poemojn en la mezlernejo. Sed ili estis malbone verkitaj, do mi ĵetis ilin en rubujon.

Mi sciis, ke mi volas verki librojn. Tamen mi ne faris. Kial? Mi havis du problemojn:

Unua problemo: Mi pensis, ke mi devas havi pli da sperto antaŭ ol verki. Kiam ajn mi verkis ion, post du monatoj ĝi ŝajnis al mi malbona. Do mi konstante forĵetis ĉion.

Dua problemo: Mi volis verki ion novan. Sed en la angla lingvo jam ekzistas milionoj da libroj. Kio nova restas por diri? Kiam mi legis bonan libron, mi kutime pensis: "Mi neniam povos verki tiel bone."

Kiel Esperanto ŝanĝis mian vivon

Mi atendis ĝis mia 40-jariĝo por komenci verki. Kio okazis tiam? Mi lernis Esperanton!

Mi tre ŝatis Esperanton kaj legis multajn Esperantajn librojn. Mi komprenis, ke Esperanta literaturo estas kiel malgranda planto. Ĝi ankoraŭ kreskas, kaj ĝi montras grandan kapablon estonte evolui kaj iĝi pli granda, pli grava kaj pli valora.

Mi ekpensis: "Eble mi povas diri ion novan en Esperanto!"

Mia unua libro

Mi studis pri germanaj misiistoj en la granda insulo Nov-Gvineo, norde de Aŭstralio. Mia profesoro volis, ke mi studu tiun temon. Sed la misiistoj ne interesis min. Ili volis ŝanĝi la lokajn homojn en germanojn.

Mi ne finis tiun studon. Sed mi trovis ion pli interesan: ruson kun la nomo Nikolaj Mikluĥo-Maklaj (1846-1888). Li vojaĝis tra Nov-Gvineo, kaj verkis tre legindajn taglibrojn pri siaj aventuroj.

En Rusio, ĉiuj konas lin. Sed aliloke, preskaŭ neniu aŭdis pri li. Lia rakonto meritas diskoniĝon!

Mi uzis liajn taglibrojn por verki mian unuan romanon Sed nur fragmento. Mi aldonis kelkajn miajn proprajn spertojn al la rakonto.

Nuntempa verkado

Nun verkado estas tre grava por mi. Se mi ne verkas aŭ ne planas novan libron, mi fartas malbone.

Mi volas aperigi librojn ankaŭ en la angla lingvo. Tio estas pli malfacila, ĉar multaj homoj volas fari tion. Sed mi kredas, ke mi sukcesos.

Ĉu mi iĝos anglalingva verkisto aŭ ne, mi dankas Esperanton. Sen Esperanto, mi neniam estus komencinta verki librojn.

Konkludo: Esperanto donis al mi la kuraĝon verki. En malgranda lingvo, oni povas diri novajn aferojn pli facile ol en grandaj lingvoj.

Trevor Steele
Simpligis la artikolon Ahmad Mamduhi

La arto labori kune. Festlibro por Humphrey Tonkin. Red. Detlev Blanke kaj Ulrich Lins. UEA. Rotterdam. 2010. 901 paĝoj. ISBN 978-92-9017-113-3 Prezo: 45.00 €
Sed nur fragmento. Trevor Steele. Mondial. Novjorko. 2020 (3a eld). 429 paĝoj. ISBN 978-1595694072 Prezo: 28.50 € 
 

Anny Joanice Nizigiyimana, 26-jara burunda esperantistino, ricevis premion de la prezidanto de Burundo, Evariste Ndayishimiye, dum la festado de la Internacia Virina Tago.

Anny Joanice estas membro de Universala Esperanto-Asocio (UEA) ekde 2023. Kune kun Mana Brinson el Kongo, en 2024 ŝi reprezentis la asocion ĉe konferenco de Unuiĝintaj Nacioj (UN) en Najrobo, Kenjo, pri la Civila Socio (ali-vorte pri tiu parto de la socio, kiu estas nek ŝtata, nek komerca). Poste ŝi fariĝis membro de UN-komisiono pri la sama temo, kie ŝi plu reprezentas UEA. Krome, ŝi estas la vicprezidanto de la Asocio de Komercaj Virinoj de Burundo (AFAB) kaj direktoro kaj fondinto de la firmao Innovation Plus Plus.

Grava parto de ŝia agado konsistas el antaŭenigo de virina entreprenado. Ŝi celas helpi aliajn virinojn venki la defiojn, kiuj malhelpas ilian ĉeeston en la komerca mondo. 

Joanice estas reprezentantino de faka asocio en Burundo, Esperantista Virina Asocio en Afriko (EVAA), kaj ŝi partoprenis la 2-an Afrikan Kongreson de Virinoj (2-a AKVo) en Aruŝo, tuj antaŭ la 109-a Universala Kongreso de Esperanto (UK). Poste ŝi partoprenis ankaŭ en la UK, al kiu ŝi kontribuis plur-aspekte, ĉefe pri temoj ligitaj al virina agado.

En intervjuo al la revuo Akeza Joanice komentis, ke la ĉefa malfacilaĵo por virinoj en Burundo estas ricevi financadon. “Ĉar ni ne havas garantiojn, ni ne povas peti bankan prunton. Krome mankas informoj [...] Sed aldone virinoj ne estas kuraĝigataj entrepreni aferojn, kaj tio baras junajn burundajn virinojn. [...] Ni devas alkutimigi junulinojn fari esplorojn, trovi la informojn kaj la ŝancojn eniri la merkaton, interretumi, iri al lokoj, kie ili renkontos aliajn junulinojn, kiuj jam okupiĝas pri entreprenado,” ŝi diris. De la prezidanto de Burundo ŝi ricevis monpremion pro sia laboro por la antaŭenigo de virinaj entreprenistoj. Tiu premio estis rekono de ŝia kontribuo al la disvolviĝo de bonaj kondiĉoj por virinoj en la lando.

La Esperanto-Klubo de Buĵumburo okupiĝas pri projekto “Konstrui la kapablon de lernantoj, precipe knabinoj, fariĝi instruistoj”, gvidata de Joanice kun Najma Hassan. Komence de 2025 tiun projekton elektis la Afrika Komisiono de UEA por ricevi subvencion. La projekto celas rapide trejni tridek estontajn instruistojn, precipe knabinojn, por servi en baza edukado kaj ankaŭ instrui Esperanton.

UEA varme gratulas al Anny Joanice Nizigiyimana pro la meritoplene ricevita premio, kun espero, ke ŝi povos multe pli kontribui al la mondo, al virinoj, al Esperanto. UEA planas plu subteni ŝian agadon.

Por subteni la programojn de UEA donacu al la diversaj fondaĵoj de la Asocio. Aparte gravaj por la laboroj de Joanice estas la fondaĵoj Afriko, Informado kaj Eduko.

Gazetaraj Komunikoj de UEA
N-ro 1222
2025-03-21

La 1-an de februaro forpasis Renato Corsetti, eble la plej konata homo el ĉiuj aktivaj esperantistoj pro siaj energio, lerteco kaj kuraĝo. Renato estis universalisto, kiu kredis, ke Esperanto estas lingvo por la tuta mondo. Li opiniis, ke Esperanto devas resti simpla, facile lernebla, kaj vere tutmonda – por homoj el ĉiuj landoj kaj ĉiuj opinioj. Li kredis, ke honesta interŝanĝo de ideoj estas la vojo al paco kaj kompreno. Li ĉiam pensis pozitive, kaj kapablis kunlabori kun aliaj parolantoj kaj subtenantoj de Esperanto de ĉiuj kredoj kaj konvinkoj.  

Renato naskiĝis en Romo, Italio, en 1941, kaj lernis Esperanton kiel junulo dum la 1960-aj jaroj. Li restis fidela uzanto kaj subtenanto de la lingvo ĝis siaj lastaj tagoj. Mi persone konis lin dum preskaŭ sesdek jaroj. Li estis prezidanto de TEJO, la Tutmonda Esperantista Junulara Organizo de 1971 ĝis 1973, kaj prezidanto de Universala Esperanto-Asocio (UEA) de 2001 ĝis 2007. Li korespondis kun aktivuloj por Esperanto en ĉiu angulo de la mondo: li subtenis ilian laboron, proponis konsilojn, kaj donis al ili kuraĝon kaj esperon. 

Sed li ankaŭ ĝuis Esperanton en la plej simpla senco. Ekzemple, li kunlaboris kun italaj kantistoj por produkti popularajn kaj amuzajn diskojn kun kantoj, kiujn li verkis aŭ tradukis.

Li komencis sian profesian vivon kiel oficisto ĉe banko, sed poste dum multaj jaroj li estis profesoro pri studado de lingvoj kaj la homa menso en la universitato La Sapienza en Romo. Ankoraŭ pli poste, li kaj la brita edzino Anna Löwenstein ekloĝis en Londono, kie li aktivis en la Londona Esperanto-Klubo kaj instruis Esperanton per la reto. Li uzis la reton ankaŭ por kunlabori kun esperantistoj ne nur en Eŭropo, sed ankaŭ en Azio, en diversaj landoj de Afriko, kaj en aliaj lokoj tra la mondo. Fakte, li fariĝis kvazaŭ tutmonda konsilanto kaj kunlaboranto pri Esperanto-agado.

Inter lia ĉefa agado estis fortigo de la studado de Esperanto en universitatoj, precipe en Afriko.

Ni kune laboris je ĉiu punkto en lia Esperanto-vivo – en TEJO, en UEA, kaj en la Akademio de Esperanto. Ni ne ĉiam sam-opiniis, sed ni ĉiam venis al interkonsento: ni sciis vigle diskuti kaj poste bone kunlabori. Fakte, Renato estis mia instruisto pri la arto kunlabori.

Lia forpaso lasos grandan truon. La plej bona maniero por memori lin estas daŭrigi lian laboron kun la sama optimismo, kiun li ĉiam montris en siaj agadoj. Dankon, kara Renato, pro ĉio, kion vi kontribuis. Ni konstruos sur viaj agoj, atingoj kaj bon-kora modelo, por krei pli bonan kaj pli pacan mondon.

Humphrey Tonkin

István Nemere (1944-2024) dum 50 jaroj verkis 800 librojn en la hungara lingvo kaj 23 en Esperanto. La plej multaj el ili estas romanoj. Oni facile komprenas, ke li verkis rapide kaj ne multe laboris pri ĉiu libro. Eblas ankaŭ legi ilin sufiĉe rapide kaj sen granda peno.

Liaj Esperantaj romanoj ofte havas seriozajn temojn kaj traktas gravajn sociajn problemojn, sed en simpla formo. Lia maniero rakonti kelkfoje estis iom tro simpla, sed en aliaj okazoj la leganto trovas interesajn novajn ideojn. Krom romanoj li verkis ankaŭ mallongajn rakontojn, ofte pri okazaĵoj en la ĉiutaga vivo.

Jen kelkaj el la romanoj:

Sur kampo granita (1983) pri homo, kiu faris gravan krimon en pasinta milito.
Serĉu mian sonĝon (1987) pri problemoj de politika perforto.
Dum vi estis kun ni (1988) pri la demando, ĉu oni rajtas helpi alian personon morti.
Krias la silento (2002) pri patro, kiu havas filon kun grava denaska manko, sed ankaŭ kun arta kapablo.

La lingvaĵo en la Esperantaj libroj de Nemere kutime estas sufiĉe facila. Pro tiu simpla lingvaĵo kaj pro la interesaj temoj la legantoj tre ŝatis ilin, eble plej multe en la jaroj 1980-aj kaj 1990-aj.

Li mortis 80-jara la 15an de novembro 2024.

Sube sekvas eta parto el la rakonto Vintra brilo (el Am-parolo, 1997):

– Kiel belege estas ĉi tie, avo mia!

Ĉiam ŝi diris al li “avo mia”. Sed li tute ne estis maljuna, nun havis iom pli ol kvindek du. Sed ja la hararo jam blankiĝis. Malofte li ridetis, ne ŝatis ja la malvarmon. Sed en tiu ĉi decembra tago oni jam vekiĝis je frostoj. Sur la fenestroj de la domo ekis glaci-floroj, la kampon kovris prujno.

– Bele – li kapjesis. La motoro nun milde bruetis, la bone kurantaj radoj staris pretaj je eksalto. La viro eme ĉirkaŭrigardis. La foraj montoj ŝajnis esti proksimaj, la aero fariĝis travideblega kaj malmola. La urbo restis fore, la montetoj elsorĉis la silenton. Tiun silenton li ŝatis aŭskulti, do deŝaltis la motoron. Li amis la ventuman montet-deklivon, precipe somere. Ankaŭ tiutempe li ofte staradis ĉi tie inter la grizaj rokoj elstarantaj el la tero. Li enspiris la aeron kun odoro de greso. Somere kaj aŭtune sovaĝaj floroj flavis ĉi tie kaj birdoj flugis foren...

Sed nun estis vintre. Tago de Kristnasko, malfruposttagmeze. Dum la familio pretigas la kristnaskan arbon, li forigis la nepinon el la domo. El la foro ekbriletis la malalta turo de la preĝejo. Feliĉe ĉirkaŭe estas ankoraŭ arbaroj, montetoj. Tiuj donas sencon ankaŭ al la urbo.

Sten Johansson
 

OKA Asajiro naskiĝis en 1868. Post la fino de la studoj en la Imperia Universitato de Tokio, li iris al Germanujo en 1891 por postdiploma laboro pri bestoscienco. Li fariĝis profesoro kaj en 1925 estis elektita kiel membro de la Japana Imperia Akademio. Li iĝis mondfama bestosciencisto, kaj li estis la homo, kiu enkondukis en Japanujon la teoriojn de Darvino [Darwin] pri evoluado.

Li amis du aferojn: bestojn kaj lingvojn. Kiel ses-jarulo li lernis la latinan alfabeton, kaj poste lernis la lingvojn anglan, germanan, francan, latinan kaj italan. Li ankaŭ partoprenis la movadon por latinigo de la japana skribo. En Germanujo li ekkonis Volapukon, kaj en 1889 li komencis krei sian propran planlingvon, kiun li poste nomis Zilengo: “Nia lingvo”.

En 1891 li renkontis Esperanton. Legu tion, kion li skribis multajn jarojn poste en sia lingvo Zilengo: "Ante kindek ano, un dio, za alas a libraro, komperir svedik dicionaro. Sur tabulo za trovas parv libreto kon titulo Die Weltsprache Esperanto. [Antaŭ kvindek jaroj, iun tagon, mi iris al librovendejo por aĉeti svedan vortaron. Sur breto mi trovis malgrandan libreton kun la titolo (germanlingve) La mondlingvo Esperanto.]

Nu, japana studento, kiu en Germanujo serĉas svedan vortaron, estas esperantisto en la koro, eĉ antaŭ ol koni Esperanton. 

Li tuj lernis Esperanton, kaj rimarkis kelkajn gravajn diferencojn inter la Esperanta gramatiko kaj la japana. En Esperanto, same kiel en ĉiuj eŭropaj lingvoj, oni esprimas la pluralon: "Bonaj amikoj manĝas pomojn". La pluralo ne ekzistas en la japana, nek en la ĉina kaj en kelkaj aliaj lingvoj. En tiuj lingvoj oni komprenas la signifon laŭ la situacio.

Aliflanke mankas en Esperanto la utilaj vortetoj, kiujn japanoj aldonas post la vortoj. En la japana oni markas la subjekton per ga aŭ wa [neko ga = kato], la akuzativon per o [neko o = katon],  kaj ekzistas ankaŭ la genitivo no [neko no = de la kato], kaj dativo ni [neko ni = al la kato].

Sekve en Zilengo ne ekzistas pluralo, tamen ĝi markas plurajn kazojn, kiuj ne ekzistas en Esperanto. La vorttrezoro ne interesis Oka-n, kiu plejparte uzis tiun de Esperanto.

Jen kelkaj ekzemploj:
za [mi], zo [min], zi [de mi], ze [al mi]; 
va [vi], vo [vin], vi [de vi], ve [al vi]. 
Tiuj finaĵoj estas regule uzataj por ĉiuj vortoj.

La verboj iom ŝanĝas la finaĵojn de Esperanto: savis [scias], savas [sciis], savos [scios], savit [scius], savir [scii], saver [sciu].

Adjektivoj finiĝas per d, k, aŭ l, sed malsame kiel Esperanto, ili ne havas gramatikajn finaĵojn. Ili ofte estas uzataj ankaŭ kiel adverboj. 

Nun vi povas pli bone kompreni la frazon "Un dio, za alas a libraro, komperir svedik dicionaro." Kaj jen alia simpla frazo: "An za venas savir Esperanto, za as aprenend rusik lengo." [Kiam mi ekkonis Esperanton, mi estis lernanta la rusan lingvon.]

Sed Oka Asajiro ne provis disvastigi sian lingvon kaj restis esperantisto la tutan vivon. Li ankaŭ instruis ĝin al siaj gefiloj. Oni memoras lin kiel la unuan japanan esperantiston. Li mortis en 1944. 

Oni rimarkas, ke eĉ homoj, kiuj kreas internacian lingvon, emas imiti la gramatikon de sia propra lingvo. Oka kreis lingvon, kies gramatiko similis al tiu de la japana, dum Zamenhof kreis lingvon bazitan plejparte sur la gramatiko de la eŭropaj lingvoj.

Renato Corsetti
 

Ĉirkaŭ la mezo de la 19-a jar-cento, hungara kuracisto, Ignaz Semmelweis (1818-1865), enkondukis en sian malsanulejon simplan agon, kiu savis multegajn vivojn. Li postulis, ke kuracistoj purigu siajn manojn antaŭ ol prizorgi virinojn dum la naskado.

D-ro Semmelweis nuntempe estas konata kiel la “savanto de la patrinoj”. Kiel li malkovris tiun rilaton inter ne-lavado de manoj kaj la alta nombro de virinoj, kiuj mortis post la nasko?

Semmelweis laboris en malsanulejo en Vieno. Tie estis du akuŝo-fakoj, kiuj laŭvice akceptis naskontajn virinojn ĉiun duan tagon. Semmelweis rimarkis, ke multe pli da virinoj mortas pro post-akuŝa febro en la unua fako, kie laboras studentoj de medicino, ol en la dua, kie praktikas estontaj akuŝistinoj. Ĉar tiu granda diferenco en la morto-kvanto estis konata de la publiko, gravedaj virinoj petegis akcepton en la duan fakon. Pro timego kelkaj virinoj eĉ preferis akuŝi surstrate, anstataŭ veni en la unuan fakon. Montriĝis, ke tiuj virinoj, kiuj naskis surstrate, malofte malsaniĝis pro post-akuŝa febro. Malĝojigis doktoron Semmelweis la tro oftaj mortoj en la medicina fako, kaj li deziris malkovri la klarigon. 

Li do esploris la diferencojn inter la du fakoj, esperante trovi la kaŭzon, kial pli da novaj patrinoj mortas en la unua fako. Tamen, tiu esploro ne donis utilajn rezultojn. Nur en 1847 li komencis kompreni la klarigon. Lia kolego kaj bona amiko Jakob Kolletschka estis neintence pikita de skalpelo dum dissekcado de kadavro, kaj bedaŭrinde li mortis tuj poste pro infekto. Semmelweis rimarkis, ke temas pri simila infekto al tiu, kiu mortigas tiom da virinoj ĵus naskintaj. Tial Semmelweis supozis, ke ekzistas ligo inter kadavra infekto kaj post-akuŝa febro. Laŭ lia ideo, la medicinaj studentoj post dissekcado de kadavroj transportas surmane “kadavrajn erojn” en la akuŝejon, kaj tiel infektas la virinojn. Ĉar la akuŝistinoj en la dua fako ne okupiĝas pri kadavroj, en ilia fako okazas malpli da mortoj.

Kompreninte tion, Semmelweis devigis la medicinajn studentojn lavi la manojn antaŭ ol ekzameni la akuŝontajn virinojn. Sekve de tiu ago la morto-procentaĵo en la unua akuŝo-fako multe malpliiĝis: de 18% ĝi falis al malpli ol 2%.

Malgraŭ tiu brila rezulto, la malkovro de la hungara kuracisto ne estis akceptata. Ĉar la tiama scienco ne konis la ekziston de mikroboj, la kuracista komunumo ne kredis je lia teorio kaj mokis lin kiel malraciulon. Sekve de tio, oni maldungis lin de la Viena malsanulejo, kaj li devis translokiĝi al Budapeŝto por trovi laboron.

Dum jaroj Semmelweis devis batali kontraŭ siaj kolegoj por konvinki ilin pri sia malkovro. Sekve, li komencis suferi pro mensaj problemoj. Fine, li estis internigita en frenezulejo, kie li estis forte batata de gardistoj. Li mortis du semajnojn poste pro la malsano, kontraŭ kiu li batalis dum sia tuta profesia vivo. Kia malĝoja ironio!

Laurent Ramette

Antaŭ 40 jaroj mi finstudis ĉe la armea universitato kaj iĝis oficiro. Samtempe en la sama universitato mi eklaboris kiel la administranto de la soldato-lernantoj. Tiam mi estis juna kaj lernema, kaj en liberaj tagoj mi ŝatis viziti librovendejon.

Iutage mi estis en la librovendejo. Tiutempe, en Ĉinio oni vendis la librojn tiamaniere: la librovendistoj staris malantaŭ longa vendotablo. Dorse de la vendistoj staris la libro-bretoj, sur kiuj estis dismetitaj diversfakaj libroj. Libroaĉetanto ne havis la rajton libere preni kaj foliumi tiujn librojn, sed devis peti la vendiston transdoni la libron, kiun la aĉetanto deziris vidi.

En tiu tago mi vidis sur la librobreto iun libron, sur kies titolpaĝo estis skribita en la ĉina lingvo: 世界语文选. Tiuj vortoj signifas en Esperanto: “Elektitaj artikoloj en Esperanto”. Interesite, mi petis la vendistinon transdoni al mi la libron, kaj foliumis ĝin. En la libro ĉiuj artikoloj estis verkitaj en iu fremda lingvo, kiun mi tute ne konis.

Foliumante mi rimarkis, ke la libro entute havas tri volumojn. Mi supozis, ke en la aliaj volumoj estas la ĉinlingvaj artikoloj, kiuj eble prezentas al mi, kia estas tiu lingvo. Do, mi petis la vendistinon transdoni al mi la duan volumon. Tamen ankaŭ en la dua libro mi ne trovis la ĉinan prezentaĵon pri la lingvo. Mi ree petis la vendistinon doni al mi la trian. Tiam ŝi subite koleriĝis kaj demandis min senpacience: “Kial vi fojon post fojo petas tiujn samlingvajn librojn, kiujn vi tute ne komprenas? Ĉu vi vere scipovas la lingvon?”

Sub ŝiaj vortoj mi klare aŭdis ŝian opinion, ke mi certe ne scipovas kaj ne komprenas ĉi tiun strangan lingvon, sed nur ĝenas ŝin denove kaj denove!

Samtempe ankaŭ mi koleretiĝis pro ŝia nefervora servado, kaj mi tuj diris al ŝi per forta voĉo: “Donu al mi ĉiujn tiujn librojn! Mi aĉetu! Mi ilin aĉetos!”. Kaj mi aĉetis ĉiujn tri volumojn.

Kunportante la librojn mi revenis al mia loĝejo ĉe la universitato. La jaro estis 1983, antaŭ 40 jaroj.

En tiu jaro mi komencis lerni Esperanton kaj fariĝis esperantisto. Ĝis nun mi neniam forlasis nian karan lingvon.

Karilo (Liu Minghui)
 

Louis de Beaufront kaj la granda perfido

Louis de Beaufront (1855-1935) estis franca esperantisto en la frua periodo de la lingvo. Li estis tiel grava kaj respektata aganto de la Esperanta movado ekde la unuaj jaroj de la lingvo, ke oni povas konsideri lin la “dua patro de Esperanto”. Sed en la jaro 1908 li subite malkaŝis sian transiron al projekto de alia internacia lingvo, kiun laŭdire li mem kreis. 

Beaufront lernis Esperanton tre frue. Jam en 1889 lia nomo aperis en la Adresaro de la esperantistoj, unu el nur ses loĝantaj en Francujo. (Pli ol 90% de la 1000 homoj listigitaj en tiu adresaro loĝis en Rusujo.) Beaufront sukcesis konvinki kapablajn kaj influajn homojn subteni la lingvon, kaj li treege kontribuis al la kresko de la movado en Francujo. En 1898 li fondis la francan Esperanto-asocion, kaj samtempe li verkis plurajn valorajn instruajn libretojn pri la lingvo. 

Liaj rilatoj kun Zamenhof estis oftaj kaj proksimaj, sed ne ĉiam tre bonaj. Al Zamenhof tre gravis la “interna ideo” de la lingvo. Tamen Beaufront, same kiel multaj aliaj okcidentanoj, volis insisti ĉefe pri la praktikaj flankoj de internacia lingvo por la progresigo de komerco kaj sciencoj. Ankaŭ kun aliaj gravuloj de la franca Esperanto-movado la rilatoj de Beaufront ne ĉiam estis brilaj. Cetere lia enigma personeco ne plaĉis al ĉiuj.

Beaufront mensogis pri pluraj punktoj de sia vivo, unuavice pri siaj nomo kaj socia rango. Li ŝajnigis esti markizo, kvankam li naskiĝis de malriĉa lavistino kaj de nekonata patro. Lia vera nomo estis Louis Chevreux, laŭ la nomo de la patrino. Li mem kreis legendon ĉirkaŭ sia vivo, pri vojaĝoj en Hindujo, angla avino, studoj, lingvaj konoj, perdo de ĉiuj posedaĵoj dum ŝipa katastrofo... Li restis fraŭlo dum la tuta vivo kaj vivtenis sin kiel instruisto por la infanoj de diversaj familioj.

La plej enigma parto de lia vivo koncernas lian partoprenon en la naskiĝo de la lingvo Ido. Serioza internacia laborgrupo, la “Delegacio por alpreno de internacia helplingvo”, studis diversajn proponojn pri internacia lingvo, kun la celo elekti la plej taŭgan. Beaufront estis la reprezentanto de la Esperanto- movado, kun la tasko prezenti kaj defendi Esperanton.

En 1907 la Delegacio alprenis decidon, ke Esperanto estas la plej bona kandidato... se oni faros ŝanĝojn en la lingvo laŭ la linioj de iu kandidata lingvoprojekto nomata “Ido”. La esperantistoj ne konsentis fari tiujn ŝanĝojn, kiuj estis tro grandaj kaj koncernis ne nur la vortprovizon, sed ankaŭ la tutan gramatikon. 

Poste Beaufront malkaŝis, ke li mem estas la aŭtoro de Ido. Kaj la Delegacio elektis la lingvon Ido. Ni nun scias, ke la vera patro de Ido estis Louis Couturat, franca logikisto, kiu estris la Delegacion. Sed Couturat, laŭ la reguloj de tiu delegacio, ne rajtis prezenti sian propran projekton. Pro la alta prestiĝo de Beaufront inter la esperantistoj, Couturat preferis ŝajnigi, ke Beaufront mem kreis tiun lingvon. Li esperis, ke tial multaj esperantistoj transiros al Ido. Efektive tio okazis, sed la plejmulto ŝokiĝis pro la perfido de Beaufront kaj daŭre subtenis Esperanton.

Marc Bavant

Noto: En ĉi tiu artikolo, laŭ la franca kutimo, ni mallonge nomas la sinjoron nur Beaufront. En la Esperanto-movado oni konas lian nomon ankaŭ sub la formo de Beaufront, aŭ De Beaufront.
 

Dum la fruaj 70-aj jaroj estis tre vigla asocio de junaj esperantistoj en Grekujo. Por kuraĝigi ilin, TEJO organizis junularan Esperanto-kunvenon en Grekujo, kaj pli precize en la insulo Samoso.

Oni decidis okazigi la kunvenon en Samoso, ĉar tie troviĝis la domo de Roksana Stamatiadis, sufiĉe granda por gastigi ĉiujn partoprenantojn. Roksana estis multjara prezidantino de Helena Esperanto-Asocio (tiel nomiĝas la greka esperantista landa asocio). Ŝi estis filino de fama esperantisto, Anakreon Stamatiadis (1868-1964), kiu mem fondis la grekan asocion.

Anakreon Stamatiadis en 1928Roksana estis elstara gastigantino kaj iun vesperon ŝi rakontis al mi la sekvan rakonton.  Samoso estis princ-lando interne de la Turka Imperio. Iam la sultano en Istanbulo havis fortan doloron ĉe la oreloj, kiun la istanbulaj kuracistoj ne sukcesis kuraci. Iu informis la sultanon, ke en la princlando Samoso estas fama kuracisto. La sultano sendis ŝipon por alvenigi la kuraciston Stamatiadis, kun la averto, ke li estos kruele punita, se io misfunkcios. Sed post unu semajno la oreloj de la sultano ne plu doloris. Kiel en fabeloj la sultano diris al Stamatiadis: “Dankon pro la kuracado. Petu ion ajn, kaj mi donos tion al vi.” Stamatiadis diris: “Mi volas, ke en la princlando Samoso oni instruu Esperanton en ĉiuj lernejoj.” La sultano turnis sin al iu ministro kaj diris: "Tiel estu!"

La ministro pretigis leteron de la sultano al la princo de Samoso kun la ordono, ke oni instruu Esperanton en la lernejoj, kaj la ŝipo reportis Stamatiadis kaj la leteron al Samoso. La princo ne havis elekton: li nepre devis ordoni al la lernejoj (tiam estis eble du-tri en tiu insulo) instrui Esperanton. Sed la pastroj kaj la publiko estis tre malkontentaj, ĉar Stamatiadis estis konata socialisto, kaj oni konsideris lin malamiko de Dio kaj de la kristana religio. La pastroj predikis al la popolo, ke oni devas malhelpi tiel teruran aferon pro kulpo de la malforta princo, kiu obeis ordonon de la islama imperiestro instrui lingvon de la diablo. Ili tiel efike predikis, ke la popolo bruligis la lernejojn. Tiam la princo ĉesigis la instruadon de Esperanto, kaj Stamatiadis mem transloĝiĝis al Istanbulo kaj poste al Ateno. La tuta afero okazis ĉirkaŭ la jaro 1910.

Tiu estas la rakonto, kiun mi aŭdis de Roksana Stamatiadis, (aŭ "s-ino Manusu" laŭ la nomo de ŝia edzo). Naskiĝinte en 1900, ŝi poste mortis en 1981.

Sed laŭ esploroj el aliaj fontoj la realo estis iom malsama kaj malpli romantika. Stamatiadis estis grava kuracisto en Samoso kaj aktiva esperantisto. Li fondis Esperanto-grupon en Samoso ĉirkaŭ la jaro 1905, eldonis gazeton, kaj konvinkis la princon fari dekreton pri lernado de Esperanto en la lernejoj de Samoso. La lernado de Esperanto ĉesis kiam la princo estis mortigita kaj Stamatiadis estis ekzilita al Istanbulo pro neklaraj politikaj kialoj. 

Renato Corsetti

Fonto: https://neoskosmos.com/en/2019/04/02/dialogue/opinion/when-esperanto-was-the-official-language-taught-in-greek-schools/?fbclid=IwAR3mdGeyOxQlQzK6Ny6oPliWbBD1YtcWiKt040MuFBjC837FhFDXuuFDvJg.
Vikipedio: https://eo.wikipedia.org/wiki/Anakreon_Stamatiadis
 

Ni ĝojas anonci, ke en la 15-a de decembro, Zamenhof-tago 2023, Sun Mingxiao (Semio) estis proklamita “Esperantisto de la jaro” pro sia laboro pri la Esperanto-muzeo.

La suba artikolo unue aperis en CRI Online. Ĝi estas iom mallongigita kaj simpligita por uea.facila.

Instruisto Sun Mingxiao (Semio) estas la fondinto de Esperanto-muzeo kaj de la Esperanto-fako ĉe Universitato Zaozhuang en la provinco Shandong de orienta Ĉinio. Li eklernis Esperanton kiam li estis deknaǔ-jara en 1983. Ĝi ŝanĝis lian vivon, ĉar ĝi donis al li la idealojn de internacia kunvivado kaj monda paco. Li disvastigis Esperanton kun tiuj ideoj en mezlernejo kaj universitato. 

Antaǔ pli ol dek jaroj, laǔ la konsilo de instruisto Semio, Universitato Zaozhuang fondis la Esperanto-muzeon. Multaj studentoj vizitis la muzeon kaj ekhavis la volon lerni Esperanton. De 2011 ĝis 2013 la universitato funkciigis Esperanto-kurson ne devigan. Instruisto Semio finfine donis la ideon al la estroj de la universitato starigi Esperanto-fakon kun kvar-jara kurso. Ili diskutis serioze kaj deziris tion fari. 

Nun la Esperanto-fako bone funkcias, sed la labor-postenoj por la gestudentoj post la finstudado ne estas multaj. Se ili volas disvastigi Esperanton en universitatoj, ili devas havi pli altajn diplomojn. Tial Universitato Zaozhuang kunlaboras kun la universitato Adam Mickiewicz en Pollando. Se la studentoj ricevos la diplomon de tiu universitato, eble ili povos eniri Universitaton Zaozhuang por instrui lingvistikon kaj Esperanton. Ili havos konstantan laboron kaj ili fariĝos profesiaj esperantistoj. Tio estas ja espero por nia lingvo.  

Grupa foto antaǔ la Esperanto-Muzeo dum la kunveno por la emeritiĝo de s-ro SemioInstruisto Semio emeritiĝis en junio 2023, sed la universitato proponis al li plulabori kaj li havas daǔre gvidan rolon por la muzeo kaj la Esperanto-fako. La estroj de la universitato promesis, ke la Esperanto-muzeo povos translokiĝi en la grandan bibliotekon de la nova universitat-areo, pli facile atingebla per superrapida trajno de Pekino aǔ Ŝanhajo.

La estonta loko de la Esperanto-Muzeo en la nova areo de la Universitato ZaozhuangInstruisto Semio estas ankaǔ konsilanto de la Esperanto-Parko en Zaozhuang kaj de la kompanio Verda Lumo. Li volas doni sian tutan energion al la Esperanto-movado kaj li opinias, ke tiuj estas bonaj lokoj por tion fari. Lastatempe oni planas kiel aranĝi la parkon. Ĝi fariĝos eĉ pli bela kaj ĝi enhavos kamparan loĝejon por la esperantistoj, kiuj vizitas la Esperanto-muzeon. Ili povos loĝi tie por tendumi, studi, esplori, eĉ vojaĝi.

S-ro Semio kaj klubanoj de Esperanto-klubo de Shandong dum agado en la Esperanto-ParkoInstruisto Semio esperas, ke ĉiuj esperantistoj povos veni al la muzeo, al la parko kaj al la kompanio. Kiel li diras: “Ĉiuj devas realigi per faktoj nian ideon. Tiel nia lingvo estos sukcesa.” 

Alessandra Madella
 

En sia nova libro George Orwell and Russia (George Orwell kaj Rusujo) la ĵurnalistino Masha Karp esploras, kiel la fama brita verkisto evoluigis siajn opiniojn pri Sovetunio.

Antaŭ ol ŝia libro aperis, multaj homoj opiniis, ke Orwell fariĝis kontraŭulo de la reĝimo de Stalino pro sia sperto dum la hispana civila milito. Sed Karp malkovris, ke Orwell komencis kritiki la sovetan ŝtaton eĉ pli frue. Kaj lia kritiko rezultis el diskutoj, kiujn li havis kun esperantistoj.

Orwell mem skribis, ke liaj opinioj pri Sovetunio estis formitaj antaŭ ol li iris al Hispanujo por batali kontraŭ la faŝistoj en la civila milito. “Mi neniam ŝanĝis mian bazan sintenon rilate al la soveta reĝimo, de kiam mi unue komencis atenti pri ĝi en la 1920-aj jaroj,” li skribis.

En la unua ĉapitro de sia libro Karp priskribas la renkontiĝojn de Orwell kun Eugène Lanti kaj aliaj esperantistoj en Parizo fine de la dudekaj jaroj. Orwell translokiĝis al la franca ĉefurbo en aprilo 1928 por loĝi kun sia onklino, Nellie Limouzin, kiu estis esperantisto kaj membro de SAT (Sen-nacieca Asocio Tutmonda). Tiutempe ŝi kunvivis kun Lanti, la fondinto de SAT.

“Estis Lanti, kiu unue plantis en la menso de la junulo la semojn de dubo pri la sukceso de la Rusa Revolucio," skribis Karp. "Lanti estis unu el la tre malmultaj homoj en la okcidenta maldekstra movado, kiu fine de la 1920-aj jaroj estis plene konscia pri ĝiaj katastrofaj sekvoj."

Ankaŭ la ĉeĥ-aŭstra marksisto Karl Kautsky, la usona anarkiisto Emma Goldman kaj la brita filozofo Bertrand Russell verkis librojn dum la 1920-aj jaroj, kiuj kritikis la novan reĝimon en Rusujo.

Antaŭ 1935, Lanti disiĝis de la komunistoj kaj skribis ke "tio, kio regas en Sovetunio, estas RUĜA FAŜISMO".

Post sia reveno al Londono, Orwell laboris en librovendejo de la familio Westrope kaj loĝis en ilia domo. La edzino, Myfanwy Westrope, estis esperantisto, kaj same kiel Lanti ŝi estis maldekstra kritikanto de la soveta reĝimo. Ŝi estis la dua esperantisto, kiu influis la pensadon de Orwell pri la stalinisma reĝimo.

Orwell ne ŝatis Lanti persone, kaj havis tutvivan malŝaton pri Esperanto. Sed ne povas esti dubo, ke la maldekstra kontraŭstalinismo, kiu markis liajn postajn verkojn – de Omaĝo al Katalunujo ĝis Besto-bieno kaj Mil naŭcent okdek kvar – rezultis el la diskutoj, kiujn li havis kun Lanti, Westrope kaj aliaj esperantistoj fine de la 1920-aj jaroj kaj dum la fruaj 1930-aj jaroj.

Eric Lee
 

Li Shijun (Esperanta nomo: Laŭlum) estis fama ĉina Esperanta tradukisto kaj verkisto, membro de la Akademio de Esperanto, kaj honora membro de Universala Esperanto-Asocio. 

Li Shijun naskiĝis en 1923 en la vilaĝo Shatou, en provinco Hebei, norda Ĉinio. En 1939 li eklernis Esperanton. En intervjuo aperinta en 2011 li rakontis, ke por lerni Esperanton, li mane kopiis vortaron. Farante tion li parkerigis multajn vortojn, kaj bone konis frazojn.

En 1946 li funkciis kiel sekretario de la nove fondita Chengdu-a Esperanto-Asocio. En 1950 li partoprenis en la preparaj laboroj por la fondo de Ĉina Esperanto-Ligo kaj la gazeto El Popola Ĉinio. Li mem fariĝis vic-ĉefredaktoro de tiu revuo antaŭ sia emeritiĝo. Krome li funkciis kiel vic-ĉefredaktoro de Ĉina Esperanto-Eldonejo kaj ankaŭ de La Mondo, la revuo de Ĉina Esperanto-Ligo.
 
Laŭlum estis elektita kiel membro de la Akademio de Esperanto en 1983, kaj estis reelektita plurajn fojojn ĝis sia morto en 2012 en la aĝo de 89 jaroj. En 2004 li fariĝis honora membro de UEA, kaj en la sama jaro, okaze de la 89-a Universala Kongreso de Esperanto en Pekino, li funkciis kiel la rektoro de la Internacia Kongresa Universitato. 

Li ricevis plurajn premiojn pro sia agado. En 2003 li ricevis de UEA la Premion Grabowski. En 2010 la Ĉina Tradukista Asocio honoris lin per Dumviva Honora Premio pri Tradukado, kaj en 2011 Ĉina Esperanto-Ligo per Dumviva Honora Premio. Li ĝuis specialan subvencion de la Ŝtata Konsilantaro de Ĉinio pro sia kontribuo al ĵurnalismaj laboroj.

Laŭlum tradukis multajn ĉinajn literaturajn verkojn en Esperanton, inter ili la epopean poemaron Aŝma. Parolante pri tiu traduko li diris, ke li milfoje legis la originalan verkon kaj korektis sian tekston, ĝis li estis kontenta pri la lingvaĵo.

Aliaj (sed ne ĉiuj) verkoj tradukitaj de Laŭlum estas Aŭtuno en la printempo, Ŭang Guj kaj Li Ŝjangŝjang, Elektitaj ĉinaj antikvaj poemoj ilustritaj, Frosta nokto, Mirrakontoj de Liaozhai, Ĉe akvorando, Romano pri la Tri Regnoj, Pilgrimo al la okcidento, Noktomezo, kaj Kvar generacioj sub la sama tegmento. Li iam diris, ke la arto traduki ne signifas nur ŝanĝi de unu lingvo al alia. La tradukisto ankaŭ devas arte manovri la diversajn kulturojn, kiuj prezentiĝas en la verkoj.

Li verkis ankaŭ multajn lernolibrojn kaj aliajn lernilojn, ĉefe por ĉinoj.
 

Chen Ji
 

Ada Sikorska (1929-1996) estis pola esperantistino, kiu pro viv-cirkonstancoj migris de lando al lando, kaj dediĉis al Esperanto grandan parton de sia vivo. 

En 1939 du fremdaj armeoj, la germana kaj la soveta, okupis Pollandon. En tiaj cirkonstancoj mortis ŝia patro (en Katyń), kaj Sovetunio transportis al Siberio pli ol milionon da poloj, inkluzive de ŝi kaj ŝiaj restintaj familianoj: avino, patrino kaj fratino. 

En la soveta vilaĝo – simpla aro da malgrandaj lignaj domaĉoj – regis frosto (ĝis -40°!), malsato kaj malpureco: ŝi tie ekhavis seriozan haŭt-malsanon. Post preskaŭ du jaroj, danke al politika interkonsento la brita registaro forveturigis ĉiujn transportitojn al diversaj sekuraj landoj – Irano, Libano, Uzbekujo – kie funkciis specialaj polaj lernejoj. Nur komence de 1949 ŝi povis reveni al Varsovio kaj tie finstudi slavajn lingvojn kaj ĵurnalismon.

Esperanton Ada lernis en 1956 de la fama Esperanto-verkisto Julio Baghy  Ekde la unua momento, tutviva pasio por la internacia lingvo ne plu forlasis ŝin.  En 1959 ŝi redaktadis la ĉiutagajn programojn en Esperanto de Radio Varsovio. Samjare okazis en la pola ĉefurbo la Universala Kongreso de UEA. Tie deĵoris ŝia estonta edzo, la italo Gian Carlo, kiel KKS (Konstanta Kongresa Sekretario).

Sekvis pliaj translokiĝoj. La paro restis 17 jarojn en Bruselo kaj poste 10 jarojn en Madrido, pro la profesia laboro de ŝia edzo. Intertempe Ada redaktis la plej faman periodaĵon en la internacia lingvo, Heroldo de Esperanto (HdE), kaj aktivis en la lokaj Esperanto-societoj. Tiutempe same kiel nun, Esperanto-gazeto ne povis pagi salajron al redaktoro.

Ĝis sia morto en 1996, Ada aperigis pli ol 500 numerojn de la gazeto. Intertempe evoluis la teknikoj de presado: unue, mana kompostado, poste Linotipo kaj, fine, komputila foto-kompostado.

Grandan atenton Ada donis al la enhavo kaj ekstera aspekto de HdE: unue, ŝi invitis kontribuojn de la plej famaj verkistoj, kiel Tibor Sekelj, Claude Piron kaj William Auld. Due, ŝi kreis novajn rubrikojn kaj modernigis la enpaĝigon. La ĉefverkoj de Ada estis la specialaj numeroj de Heroldo post ĉiu Universala Kongreso. Tiuj numeroj havis duoble aŭ trioble la kutiman kvanton da paĝoj, kaj aperis kelkajn semajnojn pli frue ol la raportoj de UEA mem.

Kiel ŝi povis fari ĉion ĉi, kaj samtempe persone korespondi kun la abonantoj, aktivi en la loka Esperanta vivo, kaj prizorgi la hejmon? La esperantistoj nomis ŝin “la laborema“, ĉar ŝi neniam haltis, sed laŭvorte kuris de unu agado al la alia: ĉiam kun rideto kaj bona humoro.

Ekster la familio, ŝi havis du grandajn amojn: Pollandon kaj Esperanton. Tial, post ŝia morto, la korpo de la neforgesebla Ada estis kovrita de iliaj du flagoj. Alvenis al HdE centoj da kor-tuŝaj kondolencaj mesaĝoj. 

Gian Carlo Fighiera
 

La ĉi-suba artikolo unue aperis en la retejo de Ĉina Radio Internacia. Ni mallongigis kaj simpligis ĝin por aperigo ĉe uea.facila. 

Tina Modotti estis elstara fotistino, nelacigebla komunista aktivulino kaj eble la plej internacia itala virino de la komenco de la dudeka jarcento. Ŝi naskiĝis en la nord-itala urbo Udine en 1896 kaj mortis en Meksiko en 1942.

Ŝiaj fotoj, kiuj kovras nur sep jarojn de ŝia mallonga vivo, montris la belecon de meksikaj viroj, virinoj kaj infanoj. Per sia internacia agado ŝi luktis ĝis la fino en la espero je pli bona mondo.

Tina unue vidis la maron dekses-jara, kiam ŝi sola enŝipiĝis por atingi sian familion en Sanfrancisko. Tie ŝi laboris kiel kudristino en supervendejo, ludis en la itala teatro, kaj kaptis la atenton de Holivudo. En filmoj kiel "La tigra felo" (The Tiger’s Coat, 1920) de Roy Clements ŝi ludis la rolon de danĝere ĉarma meksikanino.

Tina Modotti en la filmo "La tigra felo"

Meksiko iĝis poste tre grava en ŝia vivo ekde 1923, kiam ŝi iris tien kun la fama usona fotisto Edward Weston (1886-1958). La suno kaj la malriĉaj vivkondiĉoj de granda parto de la loĝantoj memorigis al ŝi pri Udine. Ŝi komencis foti ilin per teknikoj, kiujn ŝi lernis de Weston, kun atento pri komponado kaj klaraj detaloj, sed kun pli profunda sento. Tre teneraj estas, ekzemple, ŝiaj fotoj de mam-nutrantaj indiĝenaj patrinoj. 

Per siaj fotoj ŝi diskonigis internacie la verkojn de la meksika mur-pentra movado. Ŝi estis la homo, kiu prezentis Frida Kahlo (1907-1954) al ŝia estonta edzo, la fama artisto Diego Rivera (1886-1957). Tina aperas kun la fratino de Frida en la murpentraĵo "En la arsenalo" (En el Arsenal, 1928) de Rivera. 

Eĉ post la reiro de Weston al Usono en 1926, Tina restis en sia amata Meksiko. Ŝi fotis grupojn de kamparanoj kun tradiciaj meksikaj ĉapeloj en la stratoj, laboristojn penantajn sub pezegaj ŝarĝoj, kaj manojn de laboristoj aǔ de pup-teatristo. La usona revuo "La novaj amasoj" (The New Masses) publikigis ŝiajn foto-kunmetaĵojn, ekzemple "Meksika ĉapelo, falĉilo kaj martelo" (1928).

Ŝia tre fama foto "Virino kun flago" (1928) aperis sur la koverto de la germana "Laborista ilustrita revuo" (Arbeiter Illustrierte Zeitung).

Ŝiaj plej belaj fotoj estas portretoj de virinoj kaj infanoj ĉe la bazaro en Tehuantepec, kun tradiciaj vestoj kaj grandaj ujoj surkape.

En 1930 Tina devis forlasi Meksikon, kaj ŝi tute forlasis fotadon por ĵeti sin tutkore en la agadon kontraǔ faŝismo. Ŝi partoprenis en la hispana civila milito, sed poste revenis al Meksiko, kie ŝi mortis nur kvardekses-jara pro kor-atako. 

Alessandra Madella
 

Giuseppe Grattapaglia estis itala esperantisto, naskiĝinta en 1931. Li kaj lia edzino Ursula kune pasigis preskaŭ kvindek jarojn ĉe la bieno Bona Espero en Alto Paraíso, en Goiás, Brazilo.

Jen la anonco el la retejo edukado.net, kiu informis pri lia morto en la 10-a de junio 2023. Ni iom redaktis la tekston por legantoj de uea.facila.

Kun tre peza koro ni anoncas al la esperantistaro la forpason de Giuseppe Grattapaglia, ital-devena esperantisto, kiu pli ol 50 jarojn agadis fervore kun sia edzino Ursula en Bona Espero, Brazilo.

Antaŭ duonjarcento la geedzoj ekloĝis en la kamparo de Brazilo, fondis kaj organizis hejmon kaj lernejon por infanoj orfaj aŭ vivantaj en malfacilaj situacioj. Tiel ekestis bonfara institucio, kie plurcent infanoj trovis hejmon, am-plenan etoson kaj geamikojn. Ili lernis ne nur "lernejajn" studobjektojn, sed lernis vivi. Ili spertis doni kaj ricevi amon, kultivi teron, fari manlaboron, uzi komputilojn kaj ankaŭ paroli iom en Esperanto. Multaj el ili post la tiea eduko sekvis pli altnivelajn studojn, akiris diplomon, ankoraŭ nun laboras en gravaj postenoj, aŭ reiris ekz. kiel instruistoj por subteni la agadon de la geedzoj Grattapaglia. 

Giuseppe kaj Ursula kreis en Bona Espero paradizon. Por sperti la vivon tie, plurdekoj da esperantistoj alvojaĝis kaj restis por mallongaj aŭ pli longaj periodoj, por helpi kaj admiri ilin.

Giuseppe kaj Ursula partoprenis en pli ol kvindek Universalaj Kongresoj. Tial multaj el ni persone renkontis ilin en almenaŭ unu el tiuj kongresoj, kaj esperis revidi la paron en Torino. Ili jam estis enskribitaj ĉe la kongreso en Torino, kiu fakte estis la naskiĝurbo de Giuseppe, kaj sendube li jam antaŭĝojis ne nur ĉe-esti la kongreson sed ankaŭ revidi la urbon. Bedaŭrinde tiu renkontiĝo ne plu povos okazi.

La redaktoro de edukado.net finis sian artikolon per sincera kondolenco al Ursula, al iliaj propraj filoj Guido kaj Dario kaj ties familianoj, kaj al la plurcent savitaj kaj ame edukitaj infanoj, kiuj iam loĝis ĉe ili en Bona Espero.

                                                                                                                                                                                           Foto: Esther Schor

En la foto vidiĝas Giuseppe Grattapaglia (meze de la malantaŭa vico), Ursula (maldekstre, en la verda robo), kaj usona esperantistino Esther Schor (maldekstre apud Ursula), inter infanoj, instruistoj kaj laborantoj de Bona Espero, dum vizito de Esther en 2010. Dekstre de Ursula staras Ada, kiu iam estis infano ĉe Bona Espero, kaj poste fariĝis tie instruistino.

Ĉiuj scias, ke kruela ideologio – la naziismo – regis en Germanio dum la jaroj 1933-1945 de la pasinta jarcento. Ĝi kaŭzis grandajn suferojn kaj persekutojn en tuta Eŭropo, kaj kondukis al la Dua Mondmilito kun dekoj da milionoj da mortintoj. Tamen, nekredeble, preskaŭ la tuta loĝantaro de la lando akceptis tiun teruran ideologion: nur kelkaj memstaraj personoj kuraĝis kontraŭstari ĝin. Unu el ili estis Teo Jung.

Dum tiu periodo, Teo Jung (1892-1986) estris en la germana urbo Kolonjo malgrandan presejon, kie li eldonadis la gazeton Heroldo de Esperanto. Li mem fondis tiun gazeton en 1920, kaj ĝi fariĝis la plej legata tutmonda periodaĵo en la internacia lingvo. Krome, li aperigis gravajn literaturajn librojn, originale aŭ traduke en Esperanto, kreis kaj gvidis lokajn Esperanto-societojn, kaj instruis la lingvon. Por Teo Jung, Esperanto estis plej efika rimedo por krei interhoman fratecon kaj pacon.

Ĉio fluis senprobleme en lia vivo, ĝis la nazioj akiris la povon: ili unue atakis la pacan internaciismon de Esperanto, poste en 1935 entute malpermesis ĝin. Iun tagon du homoj en la uniformo de Gestapo, la tre timata sekreta polico, eniris la presejon de Teo Jung kaj ordonis al li tuj ĉesi okupiĝi pri Esperanto. Li ne perdis tempon, sed rapide pakis kelkajn havaĵojn; la postan tagon li sidis kun sia edzino en vagonaro direkte al Nederlando, kie Esperanto estis libera.

Teo Jung komencis novan vivon en Nederlando, kie li denove eldonis sian gazeton. Bedaŭrinde, baldaŭ la germana armeo invadis la pacan Nederlandon kaj ankaŭ tie persekutis Esperanton. Teo Jung jam la duan fojon ĉion perdis. Li kaj lia familio vivis ĝis la fino de la milito en premaj kondiĉoj.

Kiam finfine revenis la paco, Teo Jung rajtis reveni al Kolonjo por tie la trian fojon rekomenci sian vivon, sed li preferis resti en sia nova lando por tie denove eklabori por Esperanto. Pli vigle ol antaŭe refloris la gazeto kaj la eldonado de libroj en la internacia lingvo. Li plu aktivis por Esperanto, vizitante ĉiujn Universalajn Kongresojn. La gazeto ĉiam apogis la ĉefan asocion Universala Esperanto-Asocio, precipe kiam ĝi prezentis petskribon pri Esperanto al la Unuiĝintaj Nacioj. (Pli da informoj pri la petskribo aperas en la artikolo “La heroo de Montevideo”.) Per fajraj artikoloj li defendis UEA, kiam ĝi estis fuŝe akuzata dum la periodo de McCarthy en Usono.

Antaŭ ol emeritiĝi, en 1961, li transdonis la gazeton Heroldo al nova eldonantino, Ada Fighiera-Sikorska, kiu daŭrigis lian laboron dum pliaj 34 jaroj. Entute, de 1920 ĝis 1961, malgraŭ la persekutoj kaj interrompoj de la milito, aperis ĉirkaŭ mil numeroj de Heroldo de Esperanto redaktitaj de Teo Jung.

Gian Carlo Fighiera
 

La ĉi-suba artikolo unue aperis en la retejo de Ĉina Radio Internacia. Ĝi estas mallongigita kaj simpligita por uea.facila.

En 2022 la Usona Mon-farejo lanĉis ambician kvar-jaran programon de specialaj moneroj. Speciala serio de kvaron-dolaroj honoras la artajn, edukajn kaj politikajn kontribuojn kaj atingojn de usonaj virinoj el diversaj etnaj devenoj.

Malfermis la unuan jaron la afrik-usona poetino Maya Angelou (1928-2014). Sekvis Sally Ride (1951-2012), kiu en 1983 iĝis la unua usona virina kosmonaŭto. Wilma Mankiller (1945-2010) estis la unua ĉefino de la ĉeroka nacio, kaj Nina Otero-Warren (1881-1965) estis hispan-usona virino, kiu batalis por la virina voĉdon-rajto.

En oktobro 2022 aperis la atendita kvarondolaro de la ĉin-usona aktorino Anna May Wong (1905-1961), kiu tiel iĝis la unua azi-devena homo sur usona monero. Kiam ŝi eklaboris, filmoj estis ankoraŭ silentaj. Poste ŝi laboris ankaŭ en son-filmoj, kaj ĉe televido, teatro kaj radio. Ŝi ĉiam batalis por pli ofta prezentado de azi-devenaj aktoroj en filmoj, kaj precipe por ke iliaj roloj estu pli realismaj kaj variaj.

Alessandra Madella

La japanan esperantistinon HASEGAWA Teru (Verda Majo), 長谷川 テル (1912-1947), la naciistaj regantoj de Japanio konsideris perfidulo. Ŝi ekloĝis en Ĉinio kune kun sia ĉina edzo Liu Ren. Post ŝia morto la ĉina registaro dum multaj jaroj silentis pri ŝi, malgraŭ la forta subteno, kiun ŝi donis al la rezisto de la ĉinoj kontraŭ la japanaj invadantoj per artikoloj en Esperanto kaj per radio-elsendoj en la japana.

Naskiĝinte la 7-an de marto 1912 en la gubernio Yamanashi, ŝi en 1929 ekstudis en la Virina Altlernejo de Nara. Pro siaj maldekstraj opinioj ŝi en septembro 1932 estis portempe arestita kaj fine forigita el la altlernejo.

En somero 1931 Teru komencis lerni Esperanton, per kiu ŝi ligis kontakton unue kun maldekstraj literatur-amantoj en Japanio, poste ankaŭ kun ĉinaj esperantistoj. En 1935 ŝi kontribuis al la ŝanhaja revuo La Mondo per artikolo pri la stato de la virina movado, precipe la subpremo de virinoj en la japana socio. 

Pro ilia komuna interesiĝo pri Esperanto kaj literaturo ŝi ekkonis Liu Ren, ĉinan studenton en Tokio. La du geedziĝis en aŭtuno 1936 – sekrete, ĉar Teru timis la malaprobon de siaj gepatroj.

Liu Ren reiris al Ĉinio en marto 1937, kaj Teru sekvis lin en aprilo al Ŝanhajo. La urbo nelonge poste estis atakita de la japana armeo. Teru tuj decidis subteni la viktimojn de la invado. Verkante en Esperanto ŝi ne nur aprobis la “justan reziston” de la ĉinoj, sed ankaŭ klopodis instrui al siaj “japanaj fratoj”, ke ilia malamiko ne estas la ĉina popolo, sed la japana imperiismo. En radio-elsendoj ŝi fortege atakis la propran, japanan registaron. En japanaj gazetoj ŝi pro tio estis atakata kiel “dolĉ-voĉa naci-perfidulino”.

Pro la milito Teru kaj ŝia edzo devis plurfoje ŝanĝi sian loĝlokon, ĉiam per la helpo de esperantistoj. Uzante la plumnomon Verda Majo, ŝi regule verkis artikolojn por la revuo Heroldo de Ĉinio. Ĉe la sama eldonejo aperis ankaŭ ŝia traduko de la kontraŭmilitisma romano Vivantaj soldatoj de Ishikawa Tatsuzō, kaj ŝia aŭtobiografio En Ĉinio batalanta (1945).

La familio, kun intertempe du infanoj, ekloĝis en Jiamusi, Manĉurio, la hejmlando de Liu Ren. Kiam la tria ido estis naskota, Teru eksciis, ke kiam Liu edziĝis kun ŝi, li jam havis ĉinan edzinon. Ŝi ne plu deziris naski. Sekve de abortigo ŝi malsaniĝis, kaj mortis la 10-an de januaro 1947. Tri monatojn poste mortis pro malsano ankaŭ Liu Ren.

En la postmilita Japanio, esperantistoj tuj komencis teni viva la memoron pri Verda Majo. Iom post iom preskaŭ ĉiuj ŝiaj verkoj estis tradukitaj en la japanan; aperis pluraj japanlingvaj libroj pri la vivo de Hasegawa Teru.

En 1979 la revuo El Popola Ĉinio komencis aperigi artikolojn pri ŝi, kaj en aŭgusto de tiu jaro ŝiaj filo kaj filino vizitis Japanion. Filmo komune produktita de japanoj kaj ĉinoj, kun la titolo La sopiranta stelo, prezentis ŝian vivon. Ĝi estis montrita en la japana televido en 1980, poste ankaŭ en Ĉinio.

En 1982 Ĉina Esperanto-Eldonejo en Pekino publikigis la 500-paĝan kolekton Verkoj de Verda Majo. La postan jaron la geedzoj estis enterigitaj en la “tombejo de martiroj” en Jiamusi. Sur la tomboŝtono aperis la vortoj “Batalanto por internaciismo Verda Majo”. En 1983 aperis ĉinlingva memorlibro pri ŝi.

Ulrich Lins
 

Alma Ida Karlin (1889 - 1950) estis aŭstra-hungara kaj jugoslava verkistino, etnologo, poeto, ĵurnalisto, tradukisto, poligloto, mondvojaĝanto kaj kolektanto. Malgraŭ forta handikapo, ŝi estis inter la unuaj eŭropaj virinoj, kiuj sole vojaĝis tra la tuta mondo.

Ŝi famiĝis inter la du mondmilitoj kiel la plej legata germanlingva vojaĝ-verkistino, kaj estis nomumita por la Nobel-premio pri Literaturo en 1933.

En sia hejmurbo Celje (tiama Jugoslavujo, nuna Slovenujo) Alma estis la sola germanlingvano, kiu malkaŝe kontraŭbatalis la naziojn (kaj ankaŭ kritikis komunismon). Tamen, ŝi restis preskaŭ nekonata en sia propra lando ĝis la jaro 1991, kiam Slovenujo sendependiĝis. Tiam ŝiaj verkoj estis retrovitaj kaj tradukitaj en la slovenan.

La hejma lingvo de Alma estis la germana. Ambaŭ ŝiaj gepatroj estis ŝtatoficistoj, kaj la patrino instruis la germanan en lernejo. Alma do parolis kaj verkis ĉefe en la germana.

Kiam ŝi estis infano, ŝi ofte malsaniĝis, sed poste ŝi trapasis ekzamenon por fariĝi instruistino de la angla kaj franca. En 1908 ŝi vojaĝis al Londono, kie ŝi vivtenis sin kiel tradukisto kaj instruisto de la germana. Tie ŝi daŭre studis la anglan kaj francan kaj lernis ankaŭ la norvegan, danan, hispanan, italan, rusan kaj latinan. Ŝi poste lernis la ĉinan, japanan, svedan, kaj sanskriton. Krome, ŝi ellernis Esperanton kaj komencis studi la araban kaj la persan.
 
Pro sia aŭstra-hungara civitaneco, dum la Unua Mondmilito ŝi devis fuĝi de Britujo kaj loĝis portempe en Svedujo kaj Norvegujo, kie ŝi studis etnologion kaj natursciencon. Reveninte al Slovenujo ŝi verkis eseojn, artikolojn kaj romanojn, fondis lingvolernejon, kaj komencis kompili  vortaron en dek lingvoj.

Inter 1919 kaj 1927 ŝi faris tutmondan vojaĝegon. Ŝi reportis hejmen multajn interesajn objektojn, kiuj estas nun videblaj en muzeo en Celje. Dumvojaĝe ŝi ofte suferis pro mono-manko kaj malsato.

Publika havaĵo, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=42126581

Post ok longaj jaroj, ŝi revenis hejmen pro malsaniĝo de sia patrino. Kvankam ankaŭ ŝi re-malsaniĝis, Alma restis tre aktiva kaj multe prelegis en la tuta Eŭropo. Ŝi verkis romanojn pri malproksimaj landoj, artikolojn, poemojn kaj aliajn verkojn. Pluraj el ŝiaj verkoj ankoraŭ ne estas eldonitaj.

Ekde 1941 ŝia verkaro estis malpermesita en Germanujo. Oni arestis ŝin dum la nazia okupado kaj sendis ŝin al malliberejo. Ŝia kunulino, Thea Schreiber-Gamelin, havis utilajn kontaktojn, kaj per ilia helpo Alma sukcesis reveni hejmen. Ĝis la fino de la milito, ŝi loĝis en Dalmatio. Tamen ŝia domo estis konfiskita de la ŝtato kaj ŝi devis vivi en tre simplaj kondiĉoj kune kun Thea.

Alma Karlin verkis pli ol 37 librojn, pli ol 500 poemojn, kaj plenskribis multajn not-kajerojn. Ŝi ankaŭ kolektis ŝtofojn, artaĵojn, kaj plantojn. Ĝis nun aperis 78 el ŝiaj verkoj; la plejmulto estas troveblaj en la Nacia Universitata Biblioteko de Slovenujo kaj en la Ŝtata Biblioteko en Berlino. Kelkaj verkoj estas interesaj ankaŭ por etnologoj, ĉar ŝi atente priskribis la kulturojn de la multaj diversaj popoloj, kiujn ŝi renkontis dum sia eksterordinara vivo.

Maurizio Giacometto ('Rico')

Kokoso en Esperanto signifas specon de granda nukso

 
sed la vorto en Esperanto estas ankaŭ tre konata kaj uzata ne kiel la nomo de nukso, sed kiel mallongigo de la esprimo Konstanta Kongresa Sekretario. En la Esperanto movado tiu homo nomiĝas KKS.

Dum la lastaj dek naŭ jaroj la KKS estis brazilano Clay Magalhães, sed li ĵus finis sian laboron en tiu posteno. Jen la Gazetara Komuniko n-ro 1051 pri tio de UEA.

La kontrakto kun Clay Magalhães, kiu laboris ĉe UEA kiel Konstanta Kongresa Sekretario (KKS) dum 19 jaroj, finiĝas hodiaŭ, la 31-an de julio 2022. Clay  ĉeforganizis la Universalajn Kongresojn (UK) ekde 2003, transpreninte la taskon de Nikola Rašić. Li estas la KKS, kiu dum plej longa periodo en UEA okupis tiun postenon, kaj jam antaŭe li volontulis por la Kongresa Fako.

Sub lia egido organiziĝis multnombraj kongresoj. Inter tiuj ankaŭ la jubileaj kongresoj en Roterdamo (100-jariĝo de UEA), Bjalistoko (150-a naskiĝdatreveno de L.L. Zamenhof) kaj Lillo (100-a UK). La kongreso en Lillo estis la plej granda kongreso, kiun li organizis, kun 2698 aliĝintoj el 80 landoj. La lasta UK, kiu okazis sub lia gvido, estis tiu de Lahtio en 2019. Sendube li restas en la memoro de sennombraj UK-partoprenantoj pro sia karaktero, ĉiam zorgema kaj afabla.

La Estraro de UEA, la Ĝenerala Direktoro de UEA kaj la kolegoj kaj ekskolegoj de Clay elkore dankas pro lia granda sindediĉo por la movado kaj deziras al li sukceson en ĉio, kion li entreprenos!

Pri la Kongresa Fako de UEA nun okupiĝas Dorota Rodzianko kune kun siaj kolegoj, laŭ nova kontrakto de UEA kun E@I. Ilia unua kongreso estas la baldaŭ okazonta UK en Montrealo.

Ankaŭ mi mem ofte havis okazon kunlabori kun Clay, kaj ankaŭ mi spertis liajn zorgemon kaj afablecon. La afero, kiun mi ĉiam plej klare memoros pri li, estas ke eĉ en iom frenezaj momentoj dum la kongresoj, kiam aferoj misokazis kaj fuŝiĝis, li ĉiam restis trankvila kaj klarmensa, preta por solvi ĉiajn problemojn. Mi certas, ke li estos same sukcesa en ĉio, kion li faros estonte.

Anna Löwenstein