La Deklaracio de Bulonjo
kaj la “interna ideo”

Ĉu Esperanto estas lingvo aŭ ideo? Se ideo, kia ideo ĝi estas? Kion signifas “Esperantismo”? Tiuj demandoj aperis jam en la komenco de la lingvo. Kiam okazis la unua internacia renkontiĝo de esperantistoj en aŭgusto 1905, solvi tiujn demandojn estis unu el ĝiaj celoj. Tiu renkontiĝo, en la franca urbo Bulonjo-sur-Maro, estas nun konata kiel la 1-a Universala Kongreso.

En tiu periodo, Zamenhof preparis la lanĉon de Hilelismo. Tiel li nomis sian projekton fondi neŭtralan religion kun “neŭtrala popolo”, kiu parolus “neŭtrale-homan lingvon”. Tiun projekton li private sendis jam en 1901 al multaj judoj en Rusujo. Antaŭ ol publikigi Hilelismon, Zamenhof deziris, ke Esperanto iĝu tute sendependa de sia fondinto, ali-vorte de li mem. Li volis certigi, ke la ideoj kaj agadoj de individuaj esperantistoj, eĉ de Zamenhof mem, ne malhelpos ĝian disvastiĝon.

Tial, por la renkontiĝo en Bulonjo, Zamenhof preparis tekston de publika deklaro, kiu klarigos la esencon de Esperantismo al la mondo. Dum la kongreso, 32-homa komitato diskutis kaj korektis lian tekston. En la lasta tago ili prezentis ĝin al la tuta kongresanaro, kiu akceptis ĝin per granda aplaŭdo. Ankoraŭ nun tiu teksto, nomata Deklaracio pri la esenco de la Esperantismo, estas konsiderata grava kaj valida.

Ĝi ne mencias la deziron pri monda paco, sed klarigas, ke la celo de Esperanto ne estas entrudi sin “en la internan vivon de la popoloj”. Ĝi difinas Esperantismon “penado disvastigi la uzadon de lingvo neŭtrale homa”. Laŭ la Deklaracio: “ĉiu alia ideo aŭ espero, kiun tiu aŭ alia esperantisto ligas kun la Esperantismo, estos lia afero tute privata, por kiu la Esperantismo ne respondas”.

Tamen “neŭtrale-homa” lingvo ne estas simple neŭtrala lingvo, kaj “popolo” aŭ “nacio” ne havas ĉi tie la sencon de “lando” aŭ “regno”. Unu el la funkcioj de la lingvo, laŭ la Deklaracio, estis “servi kiel paciga lingvo de publikaj institucioj en tiuj landoj, kie diversaj nacioj batalas inter si pri la lingvo”. 

Por kompreni kiel poste evoluis la Esperantismo, legu la statuton de Universala Esperanto-Asocio (UEA). Laŭ la statuto, la celo de UEA estas “agadi por la solvo de la lingva problemo en internaciaj rilatoj kaj faciligi la internacian komunikadon”. (Notu, ke ĝi mencias nur internaciajn rilatojn, ne interpersonajn.) Tamen laŭ la teksto de la Deklaracio, esperantistoj ne estas simplaj reprezentantoj de siaj registaroj. Ili ne povas esti indiferentaj al la demando, kiu lingvo estu uzata inter civitanoj de mult-lingvaj regnoj kiel Rusujo aŭ Hispanujo.

Sekve, la Deklaracio ne tute malplenigas la Esperantismon de ĉia politika enhavo. Ĝi restas ligita al ia ideo pri absoluta justeco inter individuoj preter la limoj de landoj kaj de naciaj identecoj. Tial la angla lingvo ne povus esti la komuna lingvo de eŭropanoj, kaj same la hispana, ekzemple, ne estus vere komuna al ĉiuj hispanujanoj. Eble tiu estas la “interna ideo” de Esperantismo, kiu kaŭzis kritikojn kaj eĉ persekutojn fare de ekstremaj naciistoj. Bedaŭrinde ŝajnas, ke tiuj naciistoj pli bone komprenis la internan ideon ol multaj esperantistoj mem.

Rubeno Fernández